ఎపిపిఎస్సి గ్రూప్ II - కొత్త పరీక్షా విధానం మరియు సిలబస్ 2023

APPSC గ్రూప్ II సర్వీసుల కొత్త సిలబస్‌ను ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఆమోదించింది. దీని ప్రకారం, స్క్రీనింగ్ టెస్ట్‌లో 150 మార్కులకు జనరల్ స్టడీస్ మరియు మెంటల్ ఎబిలిటీ ఉంటుంది. మెయిన్ పరీక్షలో రెండు పేపర్లు మాత్రమే ఉంటాయి. ఇప్పటివరకు గ్రూప్‌–II మెయిన్స్‌ను మూడు పేపర్లలో నిర్వహిస్తుండగా వాటిని 2 పేపర్లకు కుదించింది. ఈ మేరకు 2023 జ‌న‌వ‌రి 6వ తేదీన జీవోను విడుదల చేసింది. పరీక్ష విధానం, సిలబస్‌పై నిపుణుల కమిటీ ఇచ్చిన నివేదిక మేరకు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పబ్లిక్‌ సర్వీస్‌ కమిషన్‌ ప్రభు­త్వానికి ప్రతిపాదనలు పంపింది. వీటిని ఆమో­దిస్తూ ప్రభుత్వం తాజా ఉత్తర్వులు జారీ చేసింది.

గతంలో గ్రూప్‌–II స్క్రీనింగ్‌ టెస్టును 150 మార్కులకు నిర్వహించేవారు. మెయిన్స్‌లో పేపర్‌–I జనరల్‌ స్టడీస్‌ ఉండేది. అలాగే మరో రెండు పేపర్లుండేవి. పేపర్‌కు 150 చొప్పున 450 మార్కులకు మెయిన్స్‌ పరీక్షలు నిర్వహించేవారు. ఈసారి నుంచి ఈ విధానంలో మార్పులు చేశారు. గతంలో మెయిన్స్‌లో పేపర్‌–Iగా ఉన్న జనరల్‌ స్టడీస్‌ను రద్దు చేసి దాన్ని స్క్రీనింగ్‌ టెస్టుకు మార్చారు. దీన్ని గతంలో మాదిరిగానే 150 మార్కులకు నిర్వహిస్తారు. ఇక మెయిన్స్‌ను రెండు పేపర్లకు తగ్గించారు. ఒక్కో పేపర్‌కు 150 చొప్పున 300 మార్కులు ఉంటాయి.

పరీక్షా విధానం

స్క్రీనింగ్ టెస్ట్‌ (Objective Type)

ప్రధాన పరీక్ష (Objective Type)

స్క్రీనింగ్ టెస్ట్ సిలబస్

జనరల్ స్టడీస్ మరియు మెంటల్ ఎబిలిటీ (150M)

భారతీయ చరిత్ర (30M)

ప్రాచీన చరిత్ర: సింధు లోయ నాగరికత మరియు వేద యుగం యొక్క ముఖ్య లక్షణాలు - బౌద్ధం మరియు జైనమతం యొక్క ఆవిర్భావం - మౌర్య సామ్రాజ్యం మరియు గుప్త సామ్రాజ్యం: వారి పరిపాలన, సామాజిక-ఆర్థిక మరియు మతపరమైన పరిస్థితులు, కళ మరియు ఆర్కిటెక్చర్, సాహిత్యం - హర్షవర్ధన మరియు అతని విజయాలు.

మధ్యయుగ చరిత్ర: చోళ పరిపాలనా వ్యవస్థ - ఢిల్లీ సుల్తానేట్ మరియు మొఘల్ సామ్రాజ్యం: వారి పరిపాలన, సామాజిక-ఆర్థిక మరియు మతపరమైన పరిస్థితులు, కళ మరియు ఆర్కిటెక్చర్, భాష మరియు సాహిత్యం - భక్తి మరియు సూఫీ ఉద్యమాలు - శివాజీ మరియు మరాఠా సామ్రాజ్యం -యూరోపియన్ల ఆగమనం.

ఆధునిక చరిత్ర: 1857 తిరుగుబాటు మరియు దాని ప్రభావం - బ్రిటిష్ వారి ఎదుగుదల మరియు ఏకీకరణ భారతదేశంలో అధికారం - పరిపాలన, సామాజిక మరియు సాంస్కృతిక రంగాలలో మార్పులు - 19వ మరియు 20వ శతాబ్దంలో సామాజిక మరియు మత సంస్కరణ ఉద్యమాలు - భారత జాతీయ ఉద్యమం: వివిధ దశలు మరియు దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి ముఖ్యమైన వ్యక్తులు మరియు రచనలు - స్వాతంత్ర్యం తర్వాత ఏకీకరణ మరియు దేశ పునర్వ్యవస్థీకరణ.

భౌగోళిక శాస్త్రం (30M)

సాధారణ మరియు భౌతిక భౌగోళిక శాస్త్రం: మన సౌర వ్యవస్థలో భూమి - భూమి లోపలి భాగం - ప్రధాన భూరూపాలు మరియు వాటి లక్షణాలు - వాతావరణం: నిర్మాణం మరియు కూర్పు - సముద్రపు నీరు: అలలు, టైడ్స్, ప్రవాహాలు - భారతదేశం మరియు ఆంధ్ర ప్రదేశ్: ప్రధాన భౌతిక లక్షణాలు, వాతావరణం, నీటి పారుదల వ్యవస్థ, నేలలు మరియు వృక్షసంపద - సహజ ప్రమాదాలు మరియు విపత్తులు మరియు వాటి నిర్వహణ.

భారతదేశం మరియు AP ఆర్థిక భౌగోళిక శాస్త్రం: సహజ వనరులు మరియు వాటి పంపిణీ - వ్యవసాయం మరియు వ్యవసాయ ఆధారిత కార్యకలాపాలు - ప్రధాన పరిశ్రమలు మరియు ప్రధాన పంపిణీ పారిశ్రామిక ప్రాంతాలు. రవాణా, కమ్యూనికేషన్, పర్యాటకం మరియు వాణిజ్యం.

భారతదేశం మరియు AP యొక్క మానవ భౌగోళిక శాస్త్రం: మానవ అభివృద్ధి - జనాభా - పట్టణీకరణ మరియు వలసలు - జాతి, గిరిజన, మత మరియు భాషా సమూహాలు.

ఇండియన్ సొసైటీ (30M)

భారతీయ సమాజ నిర్మాణం: కుటుంబం, వివాహం, బంధుత్వం, కులం, తెగ, జాతి, మతం మరియు స్త్రీలు

సామాజిక సమస్యలు: కులతత్వం, మతతత్వం మరియు ప్రాంతీయీకరణ, మహిళలపై నేరాలు, బాలల దుర్వినియోగం మరియు బాల కార్మికులు, యువత అశాంతి మరియు ఆందోళన

సంక్షేమ యంత్రాంగం: షెడ్యూల్ కులాలు, షెడ్యూల్ తెగలు, మైనారిటీలు, మహిళలు, వికలాంగులు మరియు పిల్లలు, బీసీలకు రాజ్యాంగం మరియు చట్టబద్ధమైన నిబంధనలు, పబ్లిక్ పాలసీలు మరియు సంక్షేమ కార్యక్రమాలు .

ప్రస్తుత వ్యవహారాలు (30M)

ప్రస్తుత వ్యవహారాలు మరియు సంబంధిత సమస్యలు

• అంతర్జాతీయ,
• జాతీయ, మరియు
• ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం

మెంటల్ ఎబిలిటీ (30M)

లాజికల్ రీజనింగ్ (డడక్టివ్, ఇండక్టివ్, అబ్డక్టివ్): స్టేట్‌మెంట్ మరియు ఊహలు, ప్రకటన మరియు వాదన, ప్రకటన మరియు ముగింపు, ప్రకటన మరియు చర్య యొక్క కోర్సులు.

మెంటల్ ఎబిలిటీ: నంబర్ సిరీస్, లెటర్ సిరీస్, ఆడ్ మ్యాన్ అవుట్, కోడింగ్ - డీకోడింగ్, సంబంధాలు, ఆకారాలు మరియు వాటి ఉప విభాగాలకు సంబంధించిన సమస్యలు.

ప్రాథమిక సంఖ్యాశాస్త్రం: నంబర్ సిస్టమ్, ఆర్డర్ ఆఫ్ మాగ్నిట్యూడ్, సగటులు, నిష్పత్తి, శాతం, సాధారణ మరియు సమ్మేళనం వడ్డీ, సమయం మరియు పని మరియు సమయం మరియు దూరం. డేటా విశ్లేషణ (టేబుల్స్, బార్ రేఖాచిత్రం, లైన్ గ్రాఫ్, పై-చార్ట్).

మెయిన్ పరీక్ష సిలబస్

PAPER –I (150M)

విభాగం-A: ఆంధ్ర ప్రదేశ్ (75M) యొక్క సామాజిక మరియు సాంస్కృతిక చరిత్ర

1. పూర్వ-చారిత్రక సంస్కృతులు - శాతవాహనులు, ఇక్ష్వాకులు: సామాజిక - ఆర్థిక మరియు మతపరమైన పరిస్థితులు, సాహిత్యం, కళ మరియు వాస్తుశిల్పం - విష్ణుకుండిన్స్, వేంగి తూర్పు చాళుక్యులు, ఆంధ్ర చోళులు: సమాజం, మతం, తెలుగు భాష, కళ మరియు ఆర్కిటెక్చర్.


2. ఆంధ్రదేశాన్ని 11వ మరియు 16వ శతాబ్దాలు మధ్య కాలంలో పాలించిన వివిధ ప్రధాన మరియు చిన్న రాజవంశాలు - సామాజిక - మతపరమైన మరియు ఆర్థిక పరిస్థితులు, వృద్ధి, ఆంధ్రదేశంలో తెలుగు భాష మరియు సాహిత్యం, కళ మరియు ఆర్కిటెక్చర్ .


3. యూరోపియన్ల ఆగమనం - వాణిజ్య కేంద్రాలు - కంపెనీ ఆధ్వర్యంలో ఆంధ్ర - 1857 తిరుగుబాటు మరియు ఆంధ్రపై దాని ప్రభావం - బ్రిటిష్ పాలన స్థాపన - సామాజిక - సాంస్కృతిక మేల్కొలుపు, జస్టిస్ పార్టీ/ఆత్మగౌరవ ఉద్యమం - గ్రోత్ ఆఫ్ నేషనలిస్ట్ 1885 నుండి 1947 మధ్య ఆంధ్రాలో జరిగిన ఉద్యమం – సోషలిస్టులు - కమ్యూనిస్టుల పాత్ర - జమీందారీ వ్యతిరేక మరియు కిసాన్ ఉద్యమాలు - జాతీయవాద కవిత్వం పెరుగుదల, విప్లవ సాహిత్యం, నాటక సమస్తలు మరియు స్త్రీల భాగస్వామ్యం.


4. ఆంధ్ర ఉద్యమం యొక్క ఆవిర్భావం మరియు పెరుగుదల - ఆంధ్ర మహాసభల పాత్ర - ప్రముఖ నాయకులు - ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడటానికి దారితీసిన సంఘటనలు 1953 - ఆంధ్ర ఉద్యమంలో పత్రికా మరియు వార్తా పత్రికల పాత్ర - గ్రంథాలయ ఉద్యమం మరియు జానపద మరియు గిరిజన సంస్కృతి పాత్ర.


5. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర ఏర్పాటుకు దారితీసిన సంఘటనలు - విశాలాంధ్ర మహాసభ - రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ మరియు దాని సిఫార్సులు - పెద్దమనుషుల ఒప్పందం - 1956 నుండి 2014 మధ్య ముఖ్యమైన సామాజిక మరియు సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు.

విభాగం–B: భారత రాజ్యాంగం (75M)

6. భారత రాజ్యాంగం యొక్క స్వభావం - రాజ్యాంగ అభివృద్ధి - భారత రాజ్యాంగం యొక్క ముఖ్య లక్షణాలు - ప్రవేశిక - ప్రాథమిక హక్కులు, రాష్ట్ర నిర్దేశక సూత్రాలు మరియు వాటి సంబంధం - ప్రాథమిక విధులు - రాజ్యాంగ సవరణ- రాజ్యాంగం యొక్క ప్రాథమిక నిర్మాణం.


7. భారత ప్రభుత్వ నిర్మాణం మరియు విధులు - లెజిస్లేటివ్, ఎగ్జిక్యూటివ్ మరియు న్యాయవ్యవస్థ - శాసనసభల రకాలు: ఏకసభ, ద్విసభ - కార్యనిర్వాహక - పార్లమెంటరీ - న్యాయవ్యవస్థ - న్యాయ సమీక్ష - న్యాయపరమైన కార్యాచరణ.


8. కేంద్రం మరియు రాష్ట్రాల మధ్య శాసన మరియు కార్యనిర్వాహక అధికారాల పంపిణీ; యూనియన్ మరియు రాష్ట్రాలు మధ్య శాసన, పరిపాలనా మరియు ఆర్థిక సంబంధాలు - రాజ్యాంగ సంస్థల అధికారాలు మరియు విధులు - మానవ హక్కుల కమిషన్ - RTI - లోక్‌పాల్ మరియు లోక్ అయుక్త.


9. కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు - సంస్కరణల ఆవశ్యకత - రాజ్‌మన్నార్ కమిటీ, సర్కారియా కమిషన్, M.M. పూంచి కమిషన్ - భారతదేశం యొక్క ఏకీకృత మరియు సమాఖ్య లక్షణాలు రాజ్యాంగం - భారత రాజకీయ పార్టీలు - భారతదేశంలో పార్టీ వ్యవస్థ - జాతీయ మరియు రాష్ట్ర పార్టీల గుర్తింపు - ఎన్నికలు మరియు ఎన్నికల సంస్కరణలు - ఫిరాయింపుల వ్యతిరేకత చట్టం.


10. కేంద్రీకరణ Vs వికేంద్రీకరణ - కమ్యూనిటీ డెవలప్‌మెంట్ ప్రోగ్రామ్ - బల్వంత్ రాయ్ మెహతా, అశోక్ మెహతా కమిటీలు - 73వ మరియు 74వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టాలు మరియు వాటి అమలు.

PAPER –II (150M)

విభాగం–A: భారతీయ మరియు AP ఆర్థిక వ్యవస్థ (75M)

1. భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ, ఆర్థిక ప్రణాళిక మరియు విధానం యొక్క నిర్మాణం:
   భారతదేశం యొక్క జాతీయ ఆదాయం: జాతీయ ఆదాయం యొక్క భావన మరియు కొలత - భారతదేశంలో జాతీయ ఆదాయం యొక్క వృత్తిపరమైన నమూనా మరియు రంగాల పంపిణీ - ఆర్థిక వృద్ధి మరియు ఆర్థిక అభివృద్ధి - భారతదేశంలో ప్రణాళికా వ్యూహం - కొత్త ఆర్థిక సంస్కరణలు 1991 - ఆర్థిక వనరుల వికేంద్రీకరణ - NITI ఆయోగ్.
2. డబ్బు, బ్యాంకింగ్, పబ్లిక్ ఫైనాన్స్ మరియు విదేశీ వాణిజ్యం: మనీ సప్లై యొక్క విధులు మరియు చర్యలు – రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా (RBI):
   విధులు, ద్రవ్య విధానం మరియు క్రెడిట్ నియంత్రణ – భారతీయ బ్యాంకింగ్: నిర్మాణం, అభివృద్ధి మరియు సంస్కరణలు – ద్రవ్యోల్బణం: కారణాలు మరియు నివారణలు – భారతదేశ ఆర్థిక విధానం: ఆర్థిక అసమతుల్యత, లోటు ఆర్థిక మరియు ఆర్థిక బాధ్యత - భారతీయ పన్ను నిర్మాణం - వస్తువులు మరియు సేవల పన్ను (GST) - ఇటీవలి భారత బడ్జెట్ - భారతదేశం చెల్లింపుల బ్యాలెన్స్ (BOP) – FDI.
3. భారత ఆర్థిక వ్యవస్థలో వ్యవసాయ రంగం, పారిశ్రామిక రంగం మరియు సేవలు:
   భారతీయ వ్యవసాయం: పంట విధానం, వ్యవసాయ ఉత్పత్తి మరియు ఉత్పాదకత – భారతదేశంలో వ్యవసాయ ఆర్థిక మరియు మార్కెటింగ్: సమస్యలు మరియు చొరవలు – భారతదేశంలో వ్యవసాయ ధర మరియు విధానం: MSP, సేకరణ, ఇష్యూ ధర మరియు పంపిణీ - భారతదేశంలో పారిశ్రామిక అభివృద్ధి: నమూనాలు మరియు సమస్యలు - కొత్త పారిశ్రామిక విధానం, 1991 - పెట్టుబడుల ఉపసంహరణ - సులభ వ్యాపారం - పారిశ్రామిక అనారోగ్యం: కారణాలు, పరిణామాలు మరియు నివారణ చర్యలు: సేవలు: భారతదేశంలో సేవల రంగం వృద్ధి మరియు సహకారం – అభివృద్ధిలో IT మరియు ITES పరిశ్రమ పాత్ర.
4. ఆంధ్రప్రదేశ్ ఆర్థిక వ్యవస్థ మరియు పబ్లిక్ ఫైనాన్స్ నిర్మాణం:
   AP ఆర్థిక వ్యవస్థ నిర్మాణం మరియు వృద్ధి: స్థూల రాష్ట్ర దేశీయ ఉత్పత్తి (GSDP) మరియు సెక్టోరల్ కంట్రిబ్యూషన్, AP తలసరి ఆదాయం (PCI) – AP రాష్ట్ర ఆదాయం: పన్ను మరియు పన్నేతర ఆదాయం – AP రాష్ట్ర వ్యయం, అప్పులు మరియు వడ్డీ చెల్లింపులు – కేంద్ర సహాయం – బాహ్య సహాయం ప్రాజెక్టులు - ఇటీవలి AP బడ్జెట్.
5. ఆంధ్రప్రదేశ్: వ్యవసాయం మరియు అనుబంధ రంగం, పారిశ్రామిక రంగం మరియు సేవల రంగం
   వ్యవసాయం మరియు అనుబంధ రంగాల ఉత్పత్తి ధోరణులు – పంటల విధానం – గ్రామీణ క్రెడిట్ కోఆపరేటివ్స్ – అగ్రికల్చరల్ మార్కెటింగ్ – వ్యూహాలు, పథకాలు మరియు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని వ్యవసాయ రంగం మరియు అనుబంధ రంగాలకు సంబంధించిన కార్యక్రమాలు ( హార్టికల్చర్, పశుసంవర్ధక, మత్స్య మరియు అడవులు) – వృద్ధి మరియు పరిశ్రమల నిర్మాణం – ఇటీవలి AP పారిశ్రామిక అభివృద్ధి విధానం - సింగిల్ విండో మెకానిజం – ఇండస్ట్రియల్ ఇన్సెంటివ్స్ – MSMEలు – ఇండస్ట్రియల్ కారిడార్లు – సేవల రంగం యొక్క నిర్మాణం మరియు వృద్ధి - ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ, ఎలక్ట్రానిక్స్ మరియు ఆంధ్ర ప్రదేశ్ లో కమ్యూనికేషన్స్ – ఇటీవలి AP IT పాలసీ.

విభాగం-B: సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ (75M)

1. టెక్నాలజీ మిషన్‌లు, విధానాలు మరియు అప్లికేషన్‌లు:
   జాతీయ S&T విధానం: ఇటీవలి సైన్స్, టెక్నాలజీ మరియు ఇన్నోవేషన్ పాలసీ, మరియు జాతీయ వ్యూహాలు మరియు మిషన్‌లు, ఎమర్జింగ్ టెక్నాలజీ ఫ్రాంటియర్స్ – స్పేస్ టెక్నాలజీ: లాంచ్ వెహికల్స్ ఆఫ్ ఇండియా, రీసెంట్ ఇండియన్ శాటిలైట్ లాంచ్‌లు మరియు దాని అప్లికేషన్స్, ఇండియన్ స్పేస్ సైన్స్ మిషన్స్ – డిఫెన్స్ టెక్నాలజీ: డిఫెన్స్ రీసెర్చ్ అండ్ డెవలప్‌మెంట్ ఆర్గనైజేషన్ (DRDO): నిర్మాణం, విజన్ మరియు మిషన్, DRDO చే అభివృద్ధి చేయబడిన సాంకేతికతలు, ఇంటిగ్రేటెడ్ గైడెడ్ మిస్సైల్ డెవలప్‌మెంట్ ప్రోగ్రామ్ (IGMDP) – ఇన్ఫర్మేషన్ అండ్ కమ్యూనికేషన్ టెక్నాలజీ (ICT): నేషనల్ పాలసీ ఆన్ ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ – డిజిటల్ ఇండియా మిషన్: ఇనిషియేటివ్స్ అండ్ ఇంపాక్ట్ – ఇ-గవర్నెన్స్ ప్రోగ్రామ్స్ అండ్ సర్వీసెస్ – సైబర్ సెక్యూరిటీ ఆందోళనలు – నేషనల్ సైబర్ సెక్యూరిటీ పాలసీ – న్యూక్లియర్ టెక్నాలజీ: ఇండియన్ న్యూక్లియర్ రియాక్టర్స్ అండ్ న్యూక్లియర్ పవర్ ప్లాంట్స్ – రేడియో ఐసోటోప్‌ల అప్లికేషన్స్ – ఇండియాస్ న్యూక్లియర్ ప్రోగ్రామ్.
2. శక్తి నిర్వహణ:
   విధానం మరియు అంచనాలు: భారతదేశంలో వ్యవస్థాపించిన శక్తి సామర్థ్యాలు మరియు డిమాండ్ - జాతీయ శక్తి విధానం - జీవ ఇంధనాలపై జాతీయ విధానం - భారత్ స్టేజ్ నిబంధనలు - పునరుత్పాదక మరియు పునరుత్పాదక శక్తి: భారతదేశంలో మూలాలు మరియు వ్యవస్థాపించిన సామర్థ్యాలు - పునరుత్పాదక ఇంధన రంగంలో భారతదేశంలో కొత్త కార్యక్రమాలు మరియు పథకాలు.
3. పర్యావరణ వ్యవస్థ మరియు జీవవైవిధ్యం:
   జీవావరణ శాస్త్రం మరియు పర్యావరణ వ్యవస్థ: జీవావరణ శాస్త్రం యొక్క ప్రాథమిక అంశాలు, పర్యావరణ వ్యవస్థ: భాగాలు మరియు రకాలు – జీవవైవిధ్యం: అర్థం, భాగాలు, జీవవైవిధ్య హాట్‌స్పాట్‌లు, జీవవైవిధ్యం కోల్పోవడం మరియు జీవవైవిధ్య పరిరక్షణ: పద్ధతులు, ఇటీవలి ప్రణాళికలు, లక్ష్యాలు, కన్వెన్షన్ మరియు ప్రోటోకాల్‌లు - వన్యప్రాణుల సంరక్షణ: CITES మరియు అంతరించిపోతున్న జాతులు భారతదేశం – బయోస్పియర్ రిజర్వ్‌లు – ఇటీవలి కాలంలో భారతీయ వన్యప్రాణుల సంరక్షణ ప్రయత్నాలు, ప్రాజెక్టులు, చర్యలు మరియు కార్యక్రమాలు.
4. వ్యర్థాల నిర్వహణ మరియు కాలుష్య నియంత్రణ:
   ఘన వ్యర్థాలు: ఘన వ్యర్థాలు మరియు వాటి వర్గీకరణ – భారతదేశంలో ఘన వ్యర్థాలను పారవేసే పద్ధతులు మరియు నిర్వహణ పద్ధతులు – పర్యావరణ కాలుష్యం: పర్యావరణ కాలుష్యం రకాలు – మూలాలు మరియు ప్రభావాలు – కాలుష్య నియంత్రణ, మరియు ప్రత్యామ్నాయాలు: భారతదేశంలో పర్యావరణ కాలుష్యాన్ని తగ్గించడానికి ఇటీవలి ప్రాజెక్ట్‌లు, చర్యలు మరియు చొరవలు – పర్యావరణంపై ట్రాన్స్‌జెనిక్స్ ప్రభావం మరియు వాటి నియంత్రణ – వ్యవసాయంలో పర్యావరణ అనుకూల సాంకేతికతలు – భారతదేశంలో బయోరేమీడియేషన్‌.
5. పర్యావరణం మరియు ఆరోగ్యం:
   పర్యావరణ సవాళ్లు: గ్లోబల్ వార్మింగ్, క్లైమేట్ చేంజ్, యాసిడ్ రెయిన్, ఓజోన్ పొర క్షీణత, సముద్ర ఆమ్లీకరణ – పర్యావరణ కార్యక్రమాలు: ఇటీవలి అంతర్జాతీయ కార్యక్రమాలు, ప్రోటోకాల్స్, వాతావరణ మార్పులను ఎదుర్కోవడానికి సమావేశాలు, భారతదేశ భాగస్వామ్యం మరియు పాత్ర – స్థిరమైన అభివృద్ధి: అర్థం, స్వభావం, పరిధి, భాగాలు మరియు స్థిరమైన అభివృద్ధి లక్ష్యాలు – ఆరోగ్య సమస్యలు: భారతదేశంలోని వ్యాధుల భారం మరియు అంటువ్యాధి, మహమ్మారి సవాళ్లలో ఇటీవలి పోకడలు - సంసిద్ధత మరియు ప్రతిస్పందన: భారతదేశంలో హెల్త్‌కేర్ డెలివరీ మరియు ఫలితాలు – ఇటీవలి పబ్లిక్ హెల్త్ ఇనిషియేటివ్‌లు మరియు ప్రోగ్రామ్‌లు.

గ్రూప్ - II సర్వీసెస్ - అధికారిక సిలబస్ పత్రాన్ని డౌన్‌లోడ్ చేయడానికి ఇక్కడ క్లిక్ చేయండి. (27/04/2023న ప్రచురించబడింది)